Utrechtse geschiedenis
Waarom staat de Domtoren los van de Domkerk?
Waarom staan de Domtoren en de Domkerk los van elkaar? Het antwoord begint bij een middeleeuws bouwplan en loopt via de zware storm van 1674 naar het huidige Domplein.
Door ChrisMaker achter Domstad Cadeaus
± 5 min lezen
Kort antwoord
Waarom staat de Domtoren los van de Domkerk?
Op 1 augustus 1674 stortte tijdens een zware storm het middenschip van de Domkerk in. Dat deel werd nooit herbouwd. Daardoor ontstond uiteindelijk de open ruimte tussen kerk en toren die we nu als het Domplein kennen.
Maar het verhaal begint eerder: volgens Erfgoed gemeente Utrecht was de Domtoren rond 1320 al als een vrijstaande toren ontworpen. Pas later kwam er een verbinding tussen toren en kerk.
Lang vóór de storm
De Domtoren was rond 1320 al als vrijstaande toren ontworpen.
Wie alleen naar het huidige Domplein kijkt, zou logisch kunnen denken dat de Domtoren vroeger gewoon tegen de Domkerk stond en pas door de storm werd losgerukt. De bouwgeschiedenis is interessanter.
Bij een aangepast bouwplan rond 1320 werd aan de westzijde van de kathedraal een hoge, losstaande toren voorzien. Tussen de toren en het schip moest een strook grond openblijven. Daarmee werd rekening gehouden met het recht van overpad van de heren van Oudmunster.
Rond 1484 werd een brugkapel gebouwd die toren en kerk met elkaar verbond. Ook toen bleef er onder die verbinding een doorgang bestaan.
Een losstaande toren was geen gevolg van de storm alleen. Het idee zat eeuwen eerder al in het bouwplan.
De verdwenen Dom in beeld
Zo groot was het deel van de kerk dat verdween.
Op deze historische plattegrond van de Domkerk is het gedeelte weergegeven dat in 1674 instortte. Daardoor wordt in één oogopslag duidelijk hoeveel gebouw er vroeger tussen het huidige kerkdeel en de Domtoren stond.
De tekening is een reconstructie van de situatie in 1517.
In vijf momenten
Van bouwplan tot Domplein
Meer dan vijf eeuwen geschiedenis in vijf momenten die samen verklaren waarom Utrecht er vandaag zo uitziet.
Het aangepaste bouwplan voorziet een vrijstaande Domtoren met ruimte tussen toren en kerk.
Een brugkapel verbindt toren en kerk, terwijl onder de verbinding een doorgang blijft.
Een zware storm verwoest het middenschip van de Domkerk. De toren blijft staan.
De stad begint met het opruimen van de resten van het ingestorte schip.
Het plein krijgt officieel de naam die we tegenwoordig allemaal kennen.
De storm maakte de scheiding blijvend zichtbaar. Maar het idee van een vrijstaande Domtoren was toen al eeuwen oud.
1 augustus 1674
De storm die het hart van de Domkerk wegsloeg
In de vroege avond bereikte een zeer zware storm Utrecht. Grote delen van de stad raakten beschadigd. Het middenschip van de Domkerk kreeg de zwaarste klap en stortte in.
Opvallend genoeg bleef de Domtoren vrijwel onbeschadigd. Binnen zo'n zware storm kunnen valwinden op zeer korte afstand sterk verschillen.
Voor volledige herbouw was geen geld. Materialen uit het ingestorte schip werden verkocht en het verdwenen middenschip kwam niet terug.
Van kerkruïne naar stadsplein
Het Domplein ontstond niet meteen na de storm.
Dat de kerk in 1674 instortte, betekent niet dat Utrecht de volgende ochtend het Domplein had zoals we dat nu kennen. De ruïne van het schip bleef nog ongeveer anderhalve eeuw onderdeel van de plek.
In 1826 werd de ruïne aan de stad verkocht en begon het opruimen. Pas in 1912 werd de naam Domplein officieel gebruikt.
Wie over het Domplein loopt, loopt letterlijk over de plek waar vroeger het middenschip van de Domkerk stond.
Van kijken naar maken
Hoe vaker ik met de Domtoren werk, hoe meer details opvallen.
De Domtoren komt in mijn werk regelmatig terug. Ik heb hem digitaal opgebouwd in Blender en werk vanuit dat model verder aan de uitvoeringen die we bij Domstad Cadeaus maken.
Als je zo lang naar dezelfde toren kijkt, ga je vanzelf verder kijken dan alleen de bekende silhouetvorm. Je ziet verhoudingen, bogen, geledingen en kleine bouwdetails.
Meer over Chris en Domstad Cadeaus → Bekijk waar we op de markt staan →Meer context over de Domstad
De Domtoren is één onderdeel van wat Utrecht typisch Utrecht maakt.
Lees ook over de Oudegracht, werfkelders, 030 en de andere herkenbare elementen die samen het karakter van de stad vormen.
Wat is typisch Utrechts? →Verder door de Domstad
Meer zien, lezen en beleven
De Dom als Utrechts symbool
Een verhaal dat nog steeds midden in de stad staat.
De Domtoren is niet alleen een historisch monument. Voor veel mensen is hij ook het beeld waaraan Utrecht direct wordt herkend. Daarom komt de toren terug in verschillende ontwerpen die we zelf maken, bewerken of afwerken.
Bekijk Domtoren-cadeaus Meer Verhalen uit de Domstad →
Bronnen & beeldverantwoording Waar dit verhaal en de historische beelden op zijn gebaseerd
Inhoudelijke bronnen
- Erfgoed gemeente Utrecht: Bouw van de Domtoren
- Erfgoed gemeente Utrecht: Domplein
- Erfgoed gemeente Utrecht: Domtoren
- Domtoren Utrecht: Het Domplein loopt storm
Beeldverantwoording
- Hero-foto Domtoren en Domkerk: W.G. Baer / Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
- Historische plattegrond van het in 1674 ingestorte gedeelte: collectie Het Utrechts Archief, via Wikimedia Commons, publiek domein.
- Historische prent van de ruïne: J. van Liefland naar Herman Saftleven, collectie Het Utrechts Archief, via Wikimedia Commons, publiek domein.
- Foto Domplein / Domkerk: Jan dijkstra, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
- Eigen Domstad-beelden, waaronder de Blender-/makerfoto en productfoto's: Domstad Cadeaus.